1kom2tguhj4

ريشه تاريخي ضرب المثل هاي تهراني

در «امثال و حكم» استاد «دهخدا»، از اين آش و ضرب المثلش، به سه تعبير ديگر آن يعني «آش قجري»، «آش سرخه حصار» و «آش درهم جوش» هم اشاره شده است. ولي ضرب المثل «مثل آش شله قلمكار شده» بيشتر بين مردم رايج است و از ضرب المثل هاي مترادف آن، مي توان به «مثل توبره گدايان» و «شهر فرنگ» اشاره كرد. به طور كلي اين ضرب المثل را براي هر كاري كه تركيب ناموزون و نامتناسب داشته باشد به كار مي برند. اما باني اين ضرب المثل، معروف ترين شاه قجري است. همان «سلطان صاحبقران» كه وقتي زيادي به كسي مرحمت داشت، «پدر سوخته» صدايش مي كرد!


واقعا هم ساختن چنين معجوني، از كسي جز ناصرالدين شاه بر نمي آمد. در كتاب «خاطرات و خطرات»، «مهديقلي هدايت» فهرستي از موادي را كه براي پختن اين آش استفاده مي شده، آورده است. در ميان اين ليست مي توان اسم موادي مثل كدو، بادمجان، گوشت گوسفند، گوشت بره، مرغ، سماق، آلو بخارا، نخود، لپه، سيب، انواع سبزي، چغندر و... را ديد. حالا آيا واقعا اين آش با اين همه افزودني خوشمزه مي شده يا نه به ذهن خواننده امروز نمي رسد، مگر اينكه كسي به فكر تجربه اي اينچنيني و از نوع ناصرالدين شاهي بيفتد!


الغرض!طبق فرمايشات «دكتر فووريه» طبيب مخصوص شاه در كتاب «سه سال در دربار ايران»، در موقع بروز بيماري وبا، ناصرالدين شاه با خوردن آشي نذري، شفا پيدا مي كند و از همان جا نذر مي كند كه هر سال در قريه «سرخ حصار» آش نذري بپزد. به همين جهت، به اين معجون شاهي «آش سرخ حصاري» هم مي گفتند.البته پختن اين آش، مثل ساير كارهاي درباري بدون تشريفات نمي شده و هر سال در زمان پختن آش، ده ها ديگ را به همراه هيزم و مواد خوراكي لازم به محل پختن آش مي بردند و به غير از زنان حرمسرا و فرزندانشان كه خودشان به اندازه يك لشكر جمعيت بودند، كنيزها و نوكرها و خواجه ها و جالب تر از همه آنها، رجال مملكتي، از صدر اعظم و وزرا گرفته تا منشي ها و ميرزابنويس ها در «سرخ حصار» جمع مي شدند. اگر فكر مي كنيد كه اين جمعيت بي شمار فقط محض خوردن «آش قجري» جمع مي شدند، اشتباه مي كنيد.


تمام اين افراد چه زنان سوگلي حرمسرا كه سال تا سال دست به سياه و سفيد نمي زدند و چه وزرا و درباريان، آستين ها را بالا مي زدند و در كار پختن آش كمك مي كردند. چون همه آنها مي دانستند كه اين آش بخصوص، خيلي مورد توجه شاه است و براي اينكه خوش خدمتي كنند و در چشم شاه عزيز شوند، همه كار انجام مي دادند. لپه و برنج پاك مي كردند، ديگ آش را به هم مي زدند يا سبزي پاك مي كردند. البته بيشتر سعي مي كردند در زماني كه شاه همان حوالي بود، اين كارها را انجام دهند تا شاه شفا يافته ببيند كه آنها براي اداي نذر او چقدر اهميت قائل هستند و حتي مي خواهند در اين نذر با او سهيم باشند.


اما فقط اين كارها نبود، يك وظيفه مهم ديگر، پوست كندن بادمجان بود. كساني مثل صدراعظم كه نمي توانستند حبوبات و سبزي پاك كنند، چهار زانو روي زمين مي نشستند و بادمجان ها را پوست مي كردند و بعد از اينكه آشپزها، بادمجان ها را مي پختند، اين عاليجنابان، بادمجان ها را دور قاب (كه همان بشقاب بزرگ تخت است) مي چيدند تا در وسط آن كاسه آش گذاشته شود.
شادروان «مستوفي» در كتاب «شرح زندگاني من» نوشته است: «من خود عكسي از اين آش پزان ديده ام كه صدراعظم مشغول پوست كندن بادمجان و سايرين هر يك به كاري مشغول بودند.» ناگفته پيداست كه اين افراد با اين رفتارهاي تلمق آميزشان كه از چشم مردم پوشيده نمي ماند، باعث رواج ضرب المثل «بادمجان دور قاب چين» شده اند. ضرب المثلي كه هنوز ميان مردم رايج و متداول است و در مورد افراد متملق و چاپلوس به كار برده مي شود.


جالب است بدانيد كه اين مراسم آش پزان، اگرچه به اصطلاح براي اداي نذر شاه بوده است اما فرصتي هم براي زنان محروم حرمسرا فراهم مي كرده كه تفريحي بكنند و ميان روزهاي تكراري و خسته كننده سال، روزي را هم به اين بهانه، متفاوت بگذرانند. ولي علي رغم همه ريخت و پاش هاو هزينه گزاف اين مراسم، سود اصلي را شاه مي كرده، چون تمام ميهمانان (يا بهتر بگوييم كارگران عاليمقام مراسم) وقتي بر سر سفره مي نشستند، متناسب با مقامي كه داشتند، جلويشان كاسه هاي بزرگ يا كوچك آش مي گذاشتند و بعد از خوردن آش كه معلوم نيست به چه حالي آن را مي خوردند! موظف بودند كه كاسه آش خودشان را پر از سكه طلا و اشرفي كنند و بعد هم اين پول زور را با لبخند به عنوان صدقه سلامتي شاه به حضور قبله عالم تقديم كنند. و البته پس از خواندن اين ماجرا، هر كس ممكن است به اين فكر بيفتد كه آيا اصلا ناصرالدين شاه نذر داشته يا اين آش شاهانه، بهانه اي بوده تا قسمتي از خرج سفرهاي شاه به فرنگ و مخارج حرمسرا دربيايد! بالاخره مخارج چنين عائله بزرگي، بايد يكجوري تامين مي شده است. hamshahrionline.ir

ضرب المثل های تخصصی ! : كفگير به ته ديك خورده

مقاله ها و ضرب المثل ها